KINA: E kaluar e pasur, e ardhme edhe më e pasur

NJË HISTORI PËRMES SYVE TË NJË UDHËTARI

Shkruan: Bajram Memeti

Jam i mbështetur në një ballkon guri në Summer Palace dhe, për një moment, kam ndjesinë sikur dy shekuj krejt të ndryshëm po marrin frymë në të njëjtin vend.

Pas meje, pallati duket i ngrirë në kohë. Nuk ka ekrane, nuk ka kabllo, nuk ka makineri shitëse që gumëzhijnë nëpër qoshe. Vetëm dru i gdhendur, trarë të lyer me motive tradicionale, çati me tjegulla të vjetra dhe rreshta dragojsh që vrapojnë mbi çati, sikur e kanë ruajtur këtë kodër prej ditës së parë kur u ndërtua. Ajri mban erën e gurit të nxehtë nga dielli, të ujit të liqenit dhe një fije të hollë temjani, që të jep përshtypjen sikur është thurur në kujtesën e këtij vendi.

Përpara meje, pamja çahet në dy pjesë. Poshtë, liqeni artificial shtrihet i qetë si një copë jade e zbehur, ku varkat lëvizin ngadalë e lënë prapa vetëm disa rrathë në ujë. Përtej tij, në horizont ngrihet Pekini modern: kulla xhami e çeliku, antena dhe pjata satelitore që kapin dritën e pasdites. Nga njëra anë, e kaluara perandorake. Nga tjetra, një të ardhme ultramoderne.

Unë jam në mes, i mbështetur mbi një gur që ka parë të dyja. Dhe aty më lind një mendim i thjeshtë, por i fortë: Kina nuk ka vetëm një të kaluar të pasur. Ajo po ndërton një të ardhme edhe më të pasur.

Pritjet: “Vendi i tretë” në kokën time

Para se të vija në Kinë, imazhi im për vendin ishte një mozaik i çuditshëm: pak lajme, pak diskurs politik, pak video të shkurtra në rrjete sociale. E dija që Pekini, Shangai apo Shenzhen janë metropole gjigante, por në mendjen time pjesa tjetër e vendit ishte ende fshatra, toka bujqësore, ndërtesa të ulëta, trafik i çorganizuar.

Me pak fjalë, një pjesë e trurit tim akoma e shihte Kinën si një vend “pak prapa Perëndimit”. Kam udhëtuar shumë – nga SHBA në shumë vende të Evropës – dhe mendoja se kisha ndërtuar një lloj “shkalle të brendshme” mes vendeve të zhvilluara dhe atyre në zhvillim. Pas një muaji në Kinë, ajo shkallë nuk funksionon më.

Ajo që më goditi nuk ishte sa të larta ishin godinat, por sa rrjedhshëm funksiononte çdo gjë. Prisja bllokime trafiku, kaos, nerva. Në vend të kësaj, pas një muaji lëvizjeje në disa qytete, ende nuk kam përjetuar atë që unë do ta quaja vërtet “jam i ngecur në trafik”. Ka pasur momente ngadalësimi, por jo paralizë totale – as atë simfoninë e borive, që shumë kryeqytete “të zhvilluara” e quajnë normale.

Në njëfarë forme, Kina më tregoi se sa pak e kisha kuptuar fjalën “zhvillim”.

Duke ecur mbi histori

Pekini, ndalesa ime e parë e gjatë, ishte si të jetoje brenda një libri historie ku faqet nuk janë grisur kurrë.
Në Murin e Madh, historia nuk është një paragraf i thatë, por një sërë shkallësh shumë të pjerrëta. Ngjitesh, ndalesh të marrësh frymë, pastaj ngjitesh prapë. Çdo hap të djeg në këmbë dhe të kujton se kjo vepër nuk është ndërtuar nga ide, por nga trupa, duar dhe shekuj me radhë. Nga lart, muri nuk duket si monument turistik, por si një fjali e gjatë e shkruar mbi male.

Në Forbidden City, ajri është i trashë me ceremonialitet. Muret e kuqe, çatitë e arta dhe sheshet e gjera të gurta janë projektuar për të të bërë të ndihesh i vogël. Edhe pse sot oborret janë plot me turistë e telefona, ka diçka në simetrinë e ndërtesave që të kujton se dikur këtu, çdo hap, çdo kthesë koke kishte një rregull, një kuptim.

Te Temple of Heaven, kupola blu rri si një pikë e rrumbullakët mes qiellit dhe tokës. Perandorët dikur luteshin këtu për të korra të mira. Sot, jashtë, në park, sheh të moshuar duke kënduar, duke luajtur letra, duke bërë tai chi. Ritualet kanë ndryshuar, por nevoja për t’i folur “diçkaje më lart se vetja” duket se nuk është zhdukur.

Dhe pastaj, Summer Palace. Brenda atyre mureve mund ta harrosh lehtësisht se jemi në shekullin XXI. Nuk ka neona, nuk ka ekrane, nuk ka zhurmë kabllosh. Vetëm hapa të butë, murmurima zërash dhe druri i vjetër që kërcet lehtë kur dikush kalon sipër. E megjithatë, mjafton të ngrish sytë nga liqeni për të parë majat të kullave të Pekinit modern, që të kujtojnë se Kina nuk ka mbetur në një epokë – thjesht ka zgjedhur t’i mbajë të gjitha bashkë.

E ardhmja pa “cash”

Në shumë vende, e ardhmja imagjinohet si një reklamë teknologjie. Në Kinë, e ardhmja vjen si një QR kod.

Pasi regjistrohesh në Alipay apo WeChat, kupton shpejt se nëse do të jesh funksional, duhet të harrosh portofolin. Pothuajse gjithçka paguhet me telefon: metro, taksi, restorante, supermarkete, rrugica me ushqim, dyqane të mëdha, dyqane të vogla. E njëjta llogari e vogël katrore në ekran, nga më luksozja deri te më e thjeshta.

Pastaj vjen momenti që të bën “klik”: një ditë shoh një lypës ulur në rrugë, jo me kuti, jo me dorë të shtrirë, por me një karton të vogël ku është ngjitur… një QR kod.

Varfëria dhe infrastruktura digjitale më e avancuar që kam parë ndonjëherë ndajnë të njëjtën pllakëz plastike. Në atë çast e kuptova qartë se nuk po vija më “te një vend që po futet në të ardhmen”. Unë isha në një vend ku shumë pjesë të së ardhmes tashmë janë standard.

Shija, sfida e parë personale

Nëse teknologjia ishte surprizë, ushqimi ishte sfidë.
Erdha nga një botë ëmbëlsirash të njohura, buke, mishi të pjekur, patatesh, gjërash që i di me sy mbyllur. Në Kinë, menuja në pjesën më të madhe nuk më thoshte asgjë – edhe kur kishte fotografi, rezultati shpesh ishte larg asaj që prisja. Tekstura të reja, erëza që nuk i kisha nuhatur asnjëherë, përbërës që nuk dija si t’i emërtoja.

Pati pjata që thashë “jo, kjo nuk është për mua” që në kafshatën e dytë. Pati darka ku dola i uritur, thjesht sepse nuk arrija të mësohesha me shijen. Por dalëngadalë, diçka ndryshoi. Fillova të gjej gjëra që më pëlqenin, vende ku doja të kthehesha, kombinime që më bënin të buzëqesha.

Diku mes një mëngjesi me kafe “panda” në Pekin dhe një darke të vonë në Zhuhai, e kuptova se nuk isha më thjesht “duke duruar” ushqimin. Po filloja vërtet ta shijoja. Kina nuk të vjen në mes të rrugës për t’u përshtatur me ty. Ti lëviz pak më tutje, dhe një ditë zbulon se nuk është edhe aq larg sa mendoje.

Qytete të së nesërmes: Zhuhai, Makao, Shenzhen

Jashtë Pekinit, udhëtimi filloi të dukej gjithnjë e më “sci-fi”. Zhuhai ishte si një resort i madh futurist: palmë, shëtitore buzë ujit, ndërtesa moderne që reflektonin dritën e diellit dhe makina elektrike që rrëshqisnin në heshtje. Një natë u gjenda përballë një ndërtese të madhe në formë anijeje druri, e ndriçuar nga drita të ngrohta, ndërsa pas saj qyteti shkëlqente në LED. Ishte si të shikoje traditën dhe të ardhmen duke bërë pazare në të njëjtën kornizë.

Makao, natën, dukej si një film mbi ambicien, fatin dhe paratë. Kazinotë dhe kullat ngrihen nga errësira të veshura me drita aq intensive, saqë reflektimi në ujë duket si një qytet i dytë. Duke ecur buzë bregut, më kaloi nëpër mend: nëse “Blade Runner” do të kishte mot më të mirë, do dukej kaq.

Por Shenzhen ishte kapitulli i veçantë. Nuk është thjesht qytet me shumë kompani teknologjie; ndihesh sikur i gjithë qyteti është një platformë teknologjike. Metroja, aplikacionet, pagesat, dërgesat, reklamat, ndërtesat – çdo gjë duket e lidhur, si module të një sistemi operativ. Është vendi ku robotët në korridoret e hotelit duken po aq normalë sa pastruesja e mëngjesit.

Robotët që bëjnë kafen dhe ashensorët që flasin me metal

Në netët e para në Shenzhen, porosita diçka në hotel. Prisja trokitjen klasike në derë. Në vend të kësaj, dëgjova një bip-bip elektronik. E hapa derën dhe aty qëndronte një robot i vogël cilindrik, me ekran në vend të fytyrës dhe me një ndarje që priste të hapej, të merrja porosinë time.

Qesha, e filmova, e çova te miqtë. Ishte si një lodër futuriste. Pas disa ditësh, roboti në ashensor të dukej normal. Thjesht “dikush” tjetër që zbret në kat tjetër.

Në një qendër tregtare, pashë një bar të tërë të ndërtuar rreth një krahu robotik. Ai merrte gota, hidhte kafe, shtonte qumësht, vendoste kapakët dhe i rrëshqiste gotat drejt hapjes së banakut. Në krah, një barist njeri, me përparëse dhe buzëqeshje, u tregonte klientëve si të porosisnin nga ekrani – sepse shumë, si unë, nuk e kishin kuptuar ende sistemin.

Ndërsa roboti përgatiste kafen time, baristi më pyeti nga isha. I tregova. Ai më tha se gjithmonë kishte dashur të vizitonte Evropën për qytetet e vjetra, për kishat e vjetra, për historinë. Qesha dhe i thashë se unë kisha ardhur në Kinë për të kundërtën: për të parë si duket e ardhmja. Mes nesh, krahët metalikë vazhdonin të punonin, të përgjonin gotat dhe të përzienin kafen si të ishte gjëja më normale në botë.

Nga oborri perandorak në taksi autonome në më pak se 10 minuta

Dita që më vulosi mendimin “Kjo është e ardhmja” filloi në një vend shumë të vjetër: në Forbidden City.

Pasi kalova disa orë duke u endur nëpër oborre dhe salla ceremoniale, dola jashtë portës kryesore. Sheshi përpara, autobusët, turistët, flamujt – gjithçka shumë tokësore. Ec pak më tutje, ndalo në trotuar, nxirr telefonin dhe… porosit një taksi autonome.

Disa minuta më vonë, jam ulur në sediljen e pasme të një makine pa shofer. Timoni rrotullohet vetë, ekranet në panel tregojnë rrugën, shpejtësinë, mjetet përreth. Askush nuk flet. Makina thjesht bën punën e vet, e integruar në rrjedhën normale të trafikut. Në më pak se dhjetë minuta udhëtim, kam kaluar nga një vend ku vendimet merren dikur me pergamena, vulë dhe ceremoni, në një realitet ku algoritmet marrin vendim në sekonda mbi drejtimin, frenimin, rrezikun. Në asnjë moment nuk u dëgjua dikush të thoshte: “Mirë se vini në të ardhmen.” E ardhmja nuk kishte nevojë të shpallej. Ajo thjesht ishte aty, në aplikacion.

Njerëzit: seriozë, të lodhur, të gëzuar, njerëzorë

Dy studente dhe dy anë të një brezi të tërë

Një nga kujtimet e mia më të dashura është me dy studente, të cilat studionin anglisht. I takuam rastësisht, pastaj takimet u bënë të rregullta. Ato ishin të lumtura që mund të praktikonin gjuhën, ndërsa unë isha i lumtur që mësonim nga njëri-tjetri.

Më mësuan fjalët bazë: “Ni hao” – përshëndetje, “Ni hao ma?” – si je, “Hen hao” – shumë mirë. Si të porosisja, si të thosha mirëmëngjes, si të falënderoja. Fjalë të thjeshta, por që ta hapin një botë.

Në këmbim, unë i ndihmoja me anglishten, u tregoja pak nga jeta në Evropë, nga mënyra si e shohim ne punën, orarin, kohën e lirë. Ato flisnin për provime, për presionin për të pasur notat perfekte, për vështirësinë për të gjetur punë të mirë.

Ajo që më bëri më shumë përshtypje ishte sa kollaj kalonin nga serioziteti në lojë. Në restorant, të fokusuara, serioze, të rritura. Sapo dilnim jashtë, shndërroheshin në vajza të gëzuara që vraponin për fotografi, bënin shaka dhe qeshnin me zë. Thashë me vete: kështu duket një brez që jeton në presion të madh, por ende gjen mënyra për të mos e humbur gëzimin.

Shoferi i taksisë dhe përkthyesi “fantazmë”

Një mbrëmje, hipëm në një taksi. Shoferi s’dinte asnjë fjalë anglisht. Ne, përveç përshëndetjeve bazë, s’dinim asgjë në kinezisht. Në vende të tjera, udhëtimi do kalonte në heshtje. Ky shofer bëri diçka tjetër. Mori telefonin, thirri një mik, e vuri në altoparlant – dhe brenda pak sekondash, në makinë kishim një zë të tretë që bënte përkthimin në kohë reale.

Shoferi na pyeste nga vinim, ç’kemi parë deri tani, çfarë mendimi kemi për Kinën. Miku përkthente, qeshte me gabimet tona në shqiptime, na tregonte pak edhe nga jeta e tyre. Shoferi, ndërkohë, na tregonte ndërtesa, ura, lagje – një lloj guide turistike improvizuar për dy të huaj që nuk do i shihte më kurrë. Ai nuk ishte i detyruar ta bënte këtë. Thjesht nuk donte të na linte të rrinim në heshtje.

Dyqani i vogël në rrugicë

Në një hutong të Pekinit, hyra në një dyqan të vogël për të blerë ujë. Brenda ishte një burrë i moshuar. Pasi pagova me telefon, vura re pas tij në mur disa kartolina të vjetra, të zverdhura: qytete të Evropës, bregdet, monumente.
I tregova me gisht. Ai nuk fliste anglisht. Bëri shenjë dhe thirri një vajzë nga brenda – vajza e tij, që fliste pak anglisht. Ajo më shpjegoi se ato kartolina ia kishin dërguar klientë të vjetër, që kishin shkuar jashtë. Ai i mbante aty si kujtim.

Para se të dilja, më dha një shishe çaj të ftohtë, pa pranuar para shtesë. “Është nxehtë, mos u sëmur,” tha vajza duke qeshur, duke përkthyer. Janë këto gjëra të vogla që ta ngrohin zemrën më shumë se çdo pamje nga dritarja e avionit.

NGROHTËSI NJERËZORE NË NJË BOTË TË TEKNOLOGJISË SË LARTË

Kudo që shkoja, shfaqej i njëjti kontrast: një botë ultra-moderne nga jashtë, dhe një ngrohtësi njerëzore e papritur nga brenda.

Kamerierë që prisnin me durim ndërsa ne ngatërroheshim me aplikacionet e përkthimit. Punonjës hoteli që dilnin nga pas banakut vetëm për të na treguar se cilin QR-kod duhej të skanonim. Kalimtarë në metro që na shikonin teksa studionim hartën, dhe pa asnjë fjalë anglisht, me gjeste dhe buzëqeshje, na çonin në platformën e duhur.

Stereotipi i një efikasiteti të ftohtë e mekanik u zhduk para se të mbaronte java e parë. Përkundrazi, ajo që dominon është një atmosferë miqësore dhe plot kureshtje. Dhe e ndien shumë qartë: njerëzit gëzohen që ke ardhur.

Çfarë më mësoi Kina (për veten, për ta, për të ardhmen)

Mësimi më i madh i këtij udhëtimi është se unë nuk e njihja fare Kinën. Ajo që kisha në mendje ishte një hije e zbehtë, e deformuar nga rrëfime të pjesshme, politizime dhe stereotipe.

Në bisedat me njerëz të ndryshëm, një ide dilte shpesh: politika shihet si mjet për të rritur cilësinë e jetës së njerëzve të zakonshëm. Njerëzit me të cilët fola më shpjeguan se ligjet dhe politikat gjykohen fort mbi pyetjen: “A e përmirëson kjo jetën e popullit?” Jo mbi pyetjen “si tingëllon kjo në teori?”.

Nga larg, ne shpesh flasim për “kontroll” dhe “sistem”. Nga afër, shumë njerëz e përshkruajnë më tepër si organizim afatgjatë. Nuk është perfekte, por shihen rezultatet konkrete në transport, shërbime, infrastrukturë.

Gjatë gjithë atyre javëve, nuk takova asnjë njeri që të më thoshte se është thellësisht i pakënaqur me drejtimin ku po shkon vendi. Të lodhur nga puna? Po. Të stresuar nga provimet? Po. Por jo të zhgënjyer me faktin se ku ka mbërritur Kina në krahasim me të kaluarën e saj. Kjo është një perspektivë që nuk e dëgjon shpesh jashtë Kinës.

“Rruga e Mëndafshit” digjitale dhe e ardhmja jonë

Gjatë vizitave në kompani teknologjike dhe institucione, dëgjova shpesh për një koncept që ne e njohim vetëm nga lajmet: nismën “Brezi dhe Rruga” (Belt and Road Initiative).

Nga këndvështrimi i tyre, kjo nuk është thjesht një rrjet hekurudhash dhe autostradash, por edhe një Rrugë e Mëndafshit digjitale: fibra optike, rrjete 5G, qendra të të dhënave, sisteme logjistike të zgjuara, dhe mbi të gjitha, transferim njohurish dhe trajnimi për “talent digjital” në vendet partnere – në Euro-Azi dhe sidomos në Afrikë.

Në teori kjo tingëllon si politikë e madhe. Në praktikë, për dikë si unë, nga një vend i vogël në Ballkan, bëhet pyetje shumë konkrete: A do të jemi në trenin e parë kur e ardhmja shpërndahet, apo do të vrapojmë pas saj vite më vonë?

Kur sheh nga afër se një vend është 30–50 vjet përpara në shumë aspekte të infrastrukturës dhe teknologjisë së përditshme, kupton se zgjedhjet që bëjmë sot, si individë dhe si shtete, nuk janë më abstrakte.

Përsëri në ballkon

Në mendjen time kthehem sërish te ai ballkon guri në Summer Palace. Guri është i ftohtë dhe i ashpër nën duar, i lëmuar nga shekuj e shekuj prekje. Çatitë me dragoj shkëlqejnë në dritë. Liqeni është i qetë. Përtej tij ngrihen kulla moderne me xham e antena.

Pas meje – një perandori që dikur sundonte me rituale, pergamena dhe vula. Përpara meje – një vend që sot funksionon me fibra optike, algoritme dhe inteligjencë artificiale.

Disa vende kanë një të kaluar të lavdishme. Disa po ndërtojnë një të ardhme të fortë. Kina, në këtë vijë të hollë mes gurit të vjetër dhe xhamit të ri, duket se është një nga vendet e rralla që i ka të dyja – dhe është e vendosur që e ardhmja e saj të jetë edhe më e pasur se e kaluara.

Unë, një udhëtar i mbështetur në një ballkon, e kuptova se kjo nuk është vetëm historia e tyre. Nëse jam mjaftueshëm i zgjuar për të kuptuar çfarë pashë, dhe mjaftueshëm i guximshëm për të vepruar sipas kësaj, atëherë ndoshta kjo nuk është vetëm një histori për Kinën – por edhe kapitulli i parë i një historie të re për veten time.

Disclaimer / Sqarim redaksional

Ky tekst paraqet ekskluzivisht përjetimet, bindjet dhe vlerësimet e autorit dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e asnjë institucioni, organizate, mediaje apo subjekti tjetër, publik ose privat. Shkrimi është një rrëfim personal i kohës së kaluar në Kinë dhe bazohet vetëm në ato situata, vende dhe persona që autori ka takuar rastësisht gjatë udhëtimit të tij. Të gjitha përfundimet, krahasimet dhe opinionet e shprehura janë subjektive dhe i përkasin vetëm autorit. Personat e përmendur, kur përmenden, paraqiten vetëm në kontekstin e eksperiencës personale të autorit dhe jo si burime zyrtare informacioni. Ky material nuk ka qëllim të shërbejë si analizë e plotë politike, ekonomike apo shoqërore e Republikës Popullore të Kinës, por si përshkrim narrativ i një udhëtimi individual. Çdo lexues inkurajohet të konsultojë burime të tjera të pavarura për të formuar qëndrimet dhe vlerësimet e veta.