Irani dhe Shtetet e Bashkuara kanë sinjalizuar se po afrohen drejt një marrëveshjeje për ta shndërruar armëpushimin ekzistues që i dha fund konfliktit prej disa javësh në një zgjidhje më afatgjatë.
Të dyja palët po flasin për një “memorandum mirëkuptimi” që do të përcaktojë një plan veprimi për zgjidhjen e të gjitha çështjeve të pazgjidhura, megjithëse sot nuk pritet të arrihet një marrëveshje.
Por ajo që përmbahet në atë memorandum mbetet e paqartë.
Premisa qendrore e kësaj qasjeje është se memorandumi, sapo të nënshkruhet, do të ndalonte luftimet, gjë që do të ishte një lajm i mirëpritur për të dyja palët, me Presidentin e SHBA-së Donald Trump që përballet me zgjedhjet e mesit të mandatit më vonë këtë vit dhe ekonominë e Iranit në krizë.
Versionet e fundit të memorandumit të mirëkuptimit që Trump duket se është afër finalizimit, do të shihnin gjithashtu rihapjen graduale të Ngushticës së Hormuzit dhe përfundimin e bllokadës amerikane të porteve iraniane, sipas një personi të njohur me çështjen. Një numërim mbrapsht do të fillonte më pas për të zgjidhur pika të tjera ngërçuese, siç është programi bërthamor i Iranit.
Një zyrtar i lartë i administratës i tha CNN të dielën se marrëveshja kornizë u jep palëve “60 ditë për të arritur pikat përfundimtare të marrëveshjes”.
Sipas zyrtarit, marrëveshja e mundshme do të siguronte që Irani të mos mund të zotërojë kurrë një armë bërthamore dhe do ta angazhonte atë të hiqte dorë nga uraniumi i pasuruar shumë, të cilin presidenti shpesh e quan “pluhur bërthamor”.
Mënyra se si do të asgjësohet stoku do të jetë pjesë e fazës tjetër të negociatave.
“Pjesa e rëndësishme e mënyrës se si është strukturuar kjo është se, nëse Irani nuk vepron, ata nuk marrin asgjë. Asnjë pluhur? Asnjë dollarë. Ndërsa Ngushtica hapet, bllokada lehtësohet në mënyrë proporcionale”, tha zyrtari. “Kjo është ‘beso, por verifiko’ me steroide.”
Megjithatë, media shtetërore iraniane ka hedhur dyshime nëse do të arrihet ndonjë marrëveshje për memorandumin. Dallimet “mbi një ose dy klauzola të memorandumit të mundshëm të mirëkuptimit ende vazhdojnë”, tha të dielën agjencia gjysmëzyrtare e lajmeve Tasnim e Iranit.
Dhe pasi tha se marrëveshja ishte “negociuar kryesisht”, Trump tha të dielën se SHBA-të nuk do të nxitohen për një marrëveshje.
Presidenti amerikan tha gjithashtu se “nëse” ai arrin një marrëveshje, ajo do të ndryshojë nga ajo e arritur nën ish-Presidentin Barack Obama, duke thënë se “është krejt e kundërta, por askush nuk e ka parë ose nuk e di se çfarë është”.
“Nëse bëj një marrëveshje me Iranin, ajo do të jetë e mirë dhe e duhur, jo si ajo që bëri Obama”, tha Trump në një postim në Truth Social të dielën, duke thënë se ajo marrëveshje i dha Iranit “një rrugë të qartë dhe të hapur drejt një arme bërthamore”.
Ja çfarë dimë për disa nga çështjet kryesore në diskutim.
Ngushtica e Hormuzit
Trump shkroi në një postim në rrjetet sociale të shtunën vonë se rruga ujore kritike, Ngushtica e Hormuzit, do të rihapet sipas memorandumit.
Por shumë media iraniane, disa prej të cilave të afërta me Korpusin e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC), të linjës së ashpër, raportuan të dielën se ngushtica do të mbetej nën mbikëqyrjen iraniane. Gjatë një periudhe prej 30 ditësh, Irani do të lejonte që transporti detar të kthehej në nivelet e para luftës.
Irani po kërkon që bllokada amerikane ndaj porteve të tij të hiqet në të njëjtën kohë, por në një postim në rrjetet sociale të dielën, Trump tha: “Bllokada do të mbetet në fuqi dhe efekt të plotë derisa të arrihet, certifikohet dhe nënshkruhet një marrëveshje”, me sa duket duke iu referuar një marrëveshjeje përfundimtare në vend të memorandumit.
Mediat iraniane kanë theksuar se rihapja e rrugës ujore për transportin detar nuk do të thotë se Teherani po heq dorë nga pretendimet e tij të kohës së luftës mbi pikën strategjike të pengimit. Në fakt, Irani duket se po sinjalizon se, ndërsa mund të lejojë që trafiku tregtar të kthehet në vëllimet e para luftës, ai ende synon të ruajë një shkallë më të madhe kontrolli mbi kalimin nëpër ngushticë sesa ekzistonte para konfliktit.
“Ngushtica është tashmë e hapur, por duhet të ndodhë koordinim me autoritetet përkatëse iraniane për të siguruar tranzit të sigurt”, tha një burim iranian që foli për CNN të dielën.
“Ngushtica e Hormuzit nuk ka të bëjë fare me Amerikën. Kjo është një çështje midis nesh dhe vendeve bregdetare”, veçanërisht me Omanin, tha të shtunën zëdhënësi i Ministrisë së Jashtme, Ismaeil Baghaei.
Gjatë konfliktit, Irani ka thënë se ka të drejtë të vendosë tarifa për anijet tregtare që kalojnë nëpër ngushticë.
Rezervat dhe pasurimi i uraniumit në Iran
Një marrëveshje e mundshme midis SHBA-së dhe Iranit përfshin një angazhim nga Irani për të mos synuar të krijojë armë bërthamore, raportoi CNN të dielën. Irani gjithashtu do të angazhohej të hynte në negociata për të hequr dorë nga rezervat e tij të uraniumit të pasuruar shumë dhe për të ndaluar çdo pasurim të ri, sipas një personi të njohur me çështjen.
Zyrtarët iranianë kanë këmbëngulur që negociatat për uraniumin mund të fillojnë vetëm pasi të arrihet një memorandum që i jep fund luftës. Urani është një lëndë djegëse bërthamore kyçe që mund të përdoret për të ndërtuar një bombë bërthamore nëse pasurohet në nivele të larta.
“Çështjet bërthamore nuk po diskutohen në këtë fazë”, tha Baghaei të shtunën.
Agjencia gjysmëzyrtare e lajmeve Fars tha të dielën se “Irani nuk ka marrë asnjë angazhim në këtë marrëveshje lidhur me dorëzimin e rezervave bërthamore, heqjen e pajisjeve, mbylljen e objekteve, apo edhe zotimin për të mos ndërtuar një bombë bërthamore”.
Trump ka këmbëngulur vazhdimisht se në një mënyrë ose në një tjetër, Irani do të duhet të heqë dorë nga më shumë se 400 kilogramë uranium të pasuruar në masë që ka. Pjesa më e madhe e tij mendohet se është varrosur pas sulmeve amerikane vitin e kaluar.
Memorandumi fillestar nuk pritet të mbulojë pasurimin në asnjë detaj, dhe gjetja e një mënyre për të kapërcyer mosmarrëveshjet e të dyja palëve do të jetë një nga sfidat kryesore të një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse. Trump ka përmendur programin bërthamor të Iranit si një arsye kryesore për sulmin dhe më parë ka thënë se një pezullim i pasurimit të uraniumit për 20 vjet do të ishte i pranueshëm.
Asetet e ngrira të Iranit
Me ekonominë e saj në vështirësi të mëdha, Irani po kërkon zhbllokimin e menjëhershëm të miliarda dollarëve në asete të mbajtura në banka jashtë shtetit .
“Që në fillim të këtij procesi, statusi i lirimit të aseteve të bllokuara duhet të sqarohet”, tha Baghaei.
Duke cituar një “burim të informuar”, Tasnim tha të dielën se “pa lirimin e një pjese specifike të aseteve të bllokuara të Iranit në këtë hap të parë – së bashku me një mekanizëm të qartë për lirimin e garantuar dhe të vazhdueshëm të të gjitha aseteve të bllokuara – nuk do të ketë marrëveshje”.
Por një zyrtar i lartë i administratës amerikane i tha CNN të dielën se zhbllokimi i aseteve iraniane do të ndodhë vetëm pasi të rihapet Ngushtica e Hormuzit.
SHBA-të nuk kanë dhënë asnjë angazhim se si këto asete, të cilat mbahen në disa banka të huaja, do të kthehen në Iran.
Sanksionet
Ekonomia e Iranit po vuan gjithashtu nga një sërë sanksionesh ndërkombëtare, shumica e të cilave të vendosura nga SHBA-të dhe Evropa.
“Heqja e sanksioneve nuk do të diskutohet në këtë afat të shkurtër kohor”, tha Baghaei të shtunën, edhe pse “kërkesa e Iranit për të hequr të gjitha sanksionet është shprehur qartë në tekst”.
“Detajet duhet të negociohen pasi memorandumi të finalizohet”, shtoi ai, duke sugjeruar që pezullimi i sanksioneve do të lidhet me çështjen bërthamore.
Irani vlerëson se heqja e sanksioneve vetëm mbi shitjet e naftës mund të gjenerojë gati 10 miliardë dollarë të ardhura për qeverinë gjatë një periudhe 60-ditore, raportoi agjencia e lajmeve Fars.
Ashtu si me asetet e ngrira të Iranit, sanksionet e vendosura ndaj Iranit do të hiqen vetëm pasi Ngushtica e Hormuzit të hapet dhe të funksionojë plotësisht përsëri, tha një zyrtar amerikan për CNN.
Raketat balistike
Gjatë konfliktit, zyrtarët amerikanë thanë se raketat balistike me rreze të gjatë veprimi të Iranit duhet të shkatërrohen. Trump tha se “programi i tij i raketave balistike konvencionale po rritej me shpejtësi dhe në mënyrë dramatike”. Por kohët e fundit është folur më pak se arsenali i raketave është pjesë e negociatave më të gjera, edhe pse Izraeli dhe shtetet arabe të Gjirit e shohin atë si një rrezik urgjent.
Liban
Është gjithashtu e paqartë se si ose nëse do të adresohet konflikti midis Izraelit dhe Hezbollahut të mbështetur nga Irani në Liban. Tasnim raportoi të dielën se formulimi i memorandumit i referohet “deklaratës së përfundimit të luftës në të gjitha frontet, përfshirë Libanin”.
Por Trump i tha kryeministrit izraelit Benjamin Netanyahu se ai mbështet dëshirën e vendit për të “ruajtur lirinë e veprimit kundër kërcënimeve në të gjitha frontet, përfshirë Libanin”, tha një zyrtar izraelit për CNN.
Në një telefonatë me Trump të shtunën në mbrëmje, Netanyahu “theksoi se Izraeli do të ruajë lirinë e veprimit kundër kërcënimeve në të gjitha frontet, përfshirë Libanin, dhe Presidenti Trump përsëriti mbështetjen e tij për këtë parim”, tha zyrtari të dielën.
Në fund të fundit, Irani këmbëngul se është gati për një “marrëveshje të drejtë dhe të ekuilibruar”, tha burimi iranian për CNN të dielën. “Gjëja më e rëndësishme për ne është që lufta të marrë fund përgjithmonë në të gjithë Lindjen e Mesme.”
